Czy kosy odlatują na zimę? Wszystko, co musisz wiedzieć

Wędrówki kosów nie mają jednego „sztywnego” terminu – ich czas zależy od zimy, zasobów pokarmu i indywidualnych cech konkretnej populacji.

Warto zwrócić uwagę, że kosy mieszkające w miastach potrafią koczować zimą na niewielkim obszarze, przenosząc się jedynie między osiedlami czy parkami, gdy wyczerpią się owoce jarzębiny, głogu czy bzu. Dla laika wygląda to jak całkowite zniknięcie ptaków, ale w rzeczywistości one tylko zmieniają dzielnicę.

Dlaczego jedne kosy migrują, a inne zostają?

To pytanie od kilku lat intensywnie badają zespoły ornitologów związane z Instytutem Maxa Plancka i Uniwersytetem w Białymstoku. W projektach koordynowanych przez niemiecką placówkę wykorzystuje się telemetrię – na około 20 ptaków rocznie zakłada się miniaturowe nadajniki o masie zaledwie 2–3 gramy, co umożliwia śledzenie ich ruchów w promieniu kilku kilometrów od stacji badawczej, a w najnowszych urządzeniach również na dłuższych trasach.

Badania prowadzone w Gugnach nad Biebrzą pokazały, że w jednej populacji mogą równolegle występować osobniki osiadłe i wędrowne. U części ptaków dominuje strategia „zostać i korzystać z zasobów lokalnych”, u innych – „odlecieć, zaryzykować podróż i szukać łagodniejszych warunków”. Naukowcy zakładają, że za tymi różnicami stoją zarówno geny, jak i warunki środowiskowe, szczególnie dostępność pokarmu i intensywność zimowych mrozów.

Jaką rolę odgrywa metabolizm?

Jednym z najciekawszych wniosków z badań opublikowanych w czasopiśmie „Nature Ecology & Evolution” jest odkrycie, że kosy szykujące się do migracji zmieniają swój metabolizm. Około trzy tygodnie przed odlotem wyraźnie zwalniają przemianę materii – obniżają temperaturę ciała, redukują codzienne wydatki energetyczne i intensywnie odkładają tłuszcz. To rodzaj „energetycznego postu”, który ma zapewnić im zapas paliwa na czas lotu.

Co ciekawe, gdy ptaki dotrą na zimowiska, ich dzienny wydatek energetyczny wcale nie jest dużo niższy niż w kraju. Oczekiwalibyśmy, że cieplejszy klimat od razu zmniejszy koszt utrzymania ciepła, a jednak dane pokazują coś innego. Pojawia się więc pytanie: jeśli kos nie oszczędza tak bardzo energii na zimowisku, to dlaczego w ogóle podejmuje męczącą wędrówkę?

Jak na migrację wpływa człowiek?

Od XIX wieku kos coraz częściej przenosi się do miast. Z ptaka typowo leśnego stał się stałym mieszkańcem parków, cmentarzy, ogrodów działkowych czy osiedlowych skwerów. To właśnie te „miejskie” populacje znacznie rzadziej odlatują – korzystają z wyższych temperatur w zabudowie, sztucznego oświetlenia i ogromnej ilości resztek jedzenia. W wielu dużych miastach Europy Środkowej kosy stworzyły niemal całkowicie osiadłe grupy.

Ciekawy kontrast pokazują badania bawarskie. W południowych Niemczech, gdzie klimat jest stosunkowo łagodny, mniej więcej połowa kosów odlatuje zimą do Francji, Hiszpanii czy Włoch, a druga połowa radzi sobie na miejscu. W Polsce trend przesuwa się w stronę coraz większej liczby osobników pozostających na zimę, zwłaszcza tam, gdzie obecne są ogrody z owocującymi krzewami, karmniki oraz bogata oferta „śmietnikowa”.

Jak wygląda kos i jak go odróżnić od szpaka?

Osoby zaczynające przygodę z obserwacją ptaków często mylą kosa ze szpakiem. Tymczasem dorosły samiec kosa jest bardzo charakterystyczny: ma całkowicie czarne, lśniące upierzenie, wyraźną żółtą obrączkę wokół oka i intensywnie pomarańczowo‑żółty dziób. Długość ciała wynosi około 25–27 cm, a ptak ma stosunkowo długi, lekko zaokrąglony ogon, dzięki któremu wygląda smuklej niż szpak.

Samica i młode mają brązowe pióra z jaśniejszym, nakrapianym spodem. Ten „cętkowany” brzuch często widać, gdy żerują na trawniku czy w ogrodzie. Szpak z kolei jest mniejszy, ma krótszy ogon i bardziej szpiczasty dziób. Z bliska widać, że jego upierzenie – choć również ciemne – jest metalicznie połyskujące z jasnymi drobnymi kropkami, co odróżnia go od gładko czarnego samca kosa.

Najprostsza podpowiedź w terenie: długi ogon i pomarańczowy dziób wskazują na kosa, krótszy ogon i „nakrapiane” metaliczne pióra – na szpaka.

Kos jest też jednym z najlepiej rozpoznawalnych ptaków po głosie. Śpiew zaczyna bardzo wcześnie – często już kilkanaście minut przed wschodem słońca. To spokojne, melodyjne gwizdy, które z czasem układają się w rozbudowane, zmienne frazy. Co ciekawe, osobniki z terenów wiejskich mają zazwyczaj bogatszy repertuar niż te z centrów miast, gdzie hałas utrudnia rozwijanie skomplikowanych motywów.

Jak kos radzi sobie zimą i czym się żywi?

Latem dieta kosa jest bardzo zróżnicowana. Zjada przede wszystkim bezkręgowce – dżdżownice, ślimaki, pędraki i larwy owadów – które wyszukuje w miękkiej, wilgotnej ziemi. Takie menu jest bogate w białko i pozwala szybko wykarmić pisklęta. Zimą sytuacja się zmienia, bo większość owadów jest niedostępna, a gleba zamarza. Wtedy kos przechodzi na dietę zdecydowanie bardziej owocową.

W miastach i ogrodach szuka owoców jarzębiny, głogu, dzikiej róży, bzu czarnego, ligustru czy kaliny. Chętnie korzysta także z aronii, borówek, porzeczek i agrestu pozostawionych na krzewach. Uzupełnieniem są resztki owoców na kompostownikach oraz rozsypane ziarna, które wypadają z karmników innym ptakom. W ten sposób ptak może utrzymać ciężar ciała – który w ciągu roku potrafi się podwoić lub zmniejszyć o połowę w zależności od sezonu – na poziomie pozwalającym przetrwać mróz.

Na tle innych gatunków ciekawie wypada porównanie z sójką. Ten ptak także zostaje w Polsce na zimę, ale wybiera inną strategię – już jesienią gromadzi 2–3 tysiące żołędzi i orzechów, zakopując je pojedynczo w wielu miejscach. Kos nie tworzy tak rozbudowanych spiżarni, za to dynamicznie przemieszcza się między drzewami i krzewami, które aktualnie mają owoce.

Czy warto dokarmiać kosy zimą?

Ornitolodzy, tacy jak dr Jarosław Sułek, podkreślają, że dokarmianie kosów powinno być wsparciem awaryjnym, a nie standardową praktyką przez całą zimę. Jeśli zima jest łagodna, bez długotrwałego śniegu i silnego mrozu, ptaki zwykle radzą sobie samodzielnie, korzystając z naturalnych źródeł pożywienia. Problemy pojawiają się, gdy kilka dni z rzędu zalega gruba warstwa śniegu, a temperatura spada mocno poniżej zera.

W takich warunkach możesz im realnie pomóc. Najbezpieczniejszym wyborem będą suszone owoce – głogu, jarzębiny, bzu czarnego – które można zebrać latem i przechować do zimy. Świeże owoce podczas mrozu zamarzają, co zwiększa ryzyko niestrawności u ptaka. Dobrym uzupełnieniem są mieszanki nasion i tłuszczu (tzw. kule tłuszczowe), choć kosy chętniej wybierają to, co spadnie na ziemię, niż karmę zawieszoną wysoko.

Jeśli wysypujesz ziarno luzem na ziemi, często wykorzystuje się zaledwie część porcji – reszta ginie w śniegu lub błocie. Gotowe mieszanki w formie sprasowanych kul pozwalają ograniczyć straty, bo ptaki wydziobują je niemal w całości. Kos i tak najchętniej żeruje na płaskiej powierzchni, więc możesz część pokarmu wysypać na niską, osłoniętą półkę lub płytki talerz ustawiony blisko krzewów, które dadzą mu szybkie schronienie przed drapieżnikiem.

Jak zaprosić kosa do ogrodu na cały rok?

Najpewniejszym sposobem, by kos został Twoim stałym sąsiadem, jest stworzenie dla niego przyjaznego miejsca. Ptak ceni ogrody z urozmaiconą strukturą – połączeniem trawnika, krzewów i drzew, najlepiej owocujących. Szczególnie atrakcyjne są jarzębina, aronia, dereń, głóg, dzika róża czy bez czarny, które dają owoce również jesienią i zimą. W takim otoczeniu kos znajdzie zarówno pokarm, jak i gęste gałęzie do budowy gniazda.

Wiosną samica zakłada gniazdo w formie głębokiej czarki z traw, korzonków i drobnych gałązek, od środka oblepionej ziemią i wyścielonej miękką trawą. Składa zwykle 5–6 zielonkawych jaj z rdzawymi plamkami, które wysiaduje przez 12–14 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po kolejnych 13–14 dniach, ale jeszcze przez pewien czas rodzice karmią je na ziemi, co łatwo zaobserwować w spokojnych, osłoniętych ogrodach.

Jeśli chcesz, by kos skupiał się na pożytecznym „sprzątaniu” ogrodu z owadów i ślimaków, a mniej interesował się Twoimi owocami, warto mu zaoferować alternatywę. Część drzew czy krzewów możesz celowo zostawić z większą ilością owoców, tworząc coś w rodzaju „ptasiej stołówki”. Czereśnia na skraju działki czy rząd aronii poza głównym sadem często wystarczą, by odciągnąć ptaki od najcenniejszych odmian.

Jeżeli mimo to kosy zbyt intensywnie podjadają plony, pozostają proste metody ochrony. Nad najbardziej narażonymi krzewami warto rozciągnąć siatkę, a w sadzie zawiesić taśmy odblaskowe lub elementy odbijające światło. Figurki imitujące drapieżniki działają głównie na młode ptaki – dorosłe szybko uczą się, że „sztuczny sokół” nie stanowi realnego zagrożenia. Lepiej więc łączyć kilka rozwiązań i obserwować, które naprawdę działają w Twoim ogrodzie.